W kaplicy świętej Kingi uczniowie zwykle zadzierają głowy, patrzą na kryształowe żyrandole i pytają przewodnika, jak w ogóle udało się wydrążyć tak wielką komorę ponad sto metrów pod ziemią. To pytanie prowadzi prosto do tematu, który w wielu programach zwiedzania pojawia się tylko na marginesie, czyli do techniki, inżynierii i pomysłowości kolejnych pokoleń górników. Wpisując w wyszukiwarkę hasło „wycieczka szkolna Wieliczka”, nauczyciele trafiają głównie na informacje o rzeźbach i legendach, jednak kopalnia jest także znakomitym przykładem tego, jak człowiek przez stulecia radził sobie z wodą, metanem i ogromnym ciężarem skał. W artykule opisujemy, jak drążono komory, jak zabezpieczano wyrobiska i transportowano sól oraz w jaki sposób górnicy zamienili ją w tworzywo artystyczne.
Jak drążono komory?
Przez większość historii kopalni sól wydobywano ręcznie. Górnicy używali kilofów, klinów i młotów, a ich celem było odspojenie od calizny jak największego bloku. Wydobyte bryły często obrabiano na miejscu, nadając im kształt walców zwanych bałwanami, które łatwiej było przetaczać i transportować na powierzchnię.
Każda wydrążona komora to pozostałość po wydobyciu, a jej kształt wynikał z przebiegu złoża. Tam, gdzie sól była czysta i występowała w dużych bryłach, powstawały ogromne przestrzenie, natomiast w miejscach z cienkimi warstwami korytarze były węższe i niższe. Dla uczniów to dobra okazja, by zrozumieć, że podziemny labirynt nie został zaprojektowany jak budynek, tylko powstawał krok po kroku przez kilkaset lat.
Drewno, które trzyma strop
Wydrążone komory trzeba było zabezpieczyć przed zawaleniem. Górnicy budowali w tym celu drewniane konstrukcje, między innymi kaszty, czyli układane na krzyż belki tworzące solidne podpory. W wielu miejscach trasy turystycznej można je zobaczyć do dziś, a ich rozmiary robią wrażenie nawet na dorosłych.
Sól działa jak naturalny konserwant, dlatego drewniane konstrukcje sprzed kilkuset lat zachowały się w kopalni w zaskakująco dobrym stanie. Ta sama właściwość sprawiała, że sól przez tysiąclecia służyła ludziom do przechowywania mięsa i ryb, co łatwo połączyć z lekcją biologii lub chemii.
Woda i powietrze – dwa największe zagrożenia
Paradoksalnie największym wrogiem kopalni soli jest woda, bo sól łatwo się w niej rozpuszcza. Przenikająca do wyrobisk woda mogła drążyć puste przestrzenie, osłabiać stropy i zagrażać nie tylko górnikom, lecz także zabudowie na powierzchni. Walka z wyciekami trwała przez całą historię zakładu, a poważne zagrożenie tego typu pojawiło się jeszcze pod koniec XX wieku, kiedy w jednym z wyrobisk doszło do groźnego wypływu wody.
Drugim problemem był metan gromadzący się pod stropem. Zanim wynaleziono skuteczną wentylację, gaz wypalali pokutnicy, a z czasem budowano coraz sprawniejsze systemy przewietrzania. Uczniowie mogą na tym przykładzie zobaczyć, jak postęp techniczny wprost przekładał się na bezpieczeństwo pracy.
Konie, kieraty i szyby
Wydobyta sól musiała trafić na powierzchnię, a ludzie i sprzęt na dół, dlatego kopalnię wyposażano w coraz bardziej złożone urządzenia transportowe. Najważniejsze z nich przedstawia poniższe zestawienie:
| Urządzenie | Zastosowanie |
|---|---|
| kierat konny | napędzany przez konie mechanizm do wyciągania urobku szybem na linie |
| szyb | pionowy wyrobisko łączące powierzchnię z poziomami kopalni |
| pochylnie i chodniki | drogi do przetaczania bałwanów i przewożenia urobku w poziomie |
| maszyny parowe, a później elektryczne | zastąpienie siły zwierząt i ludzi w transporcie i odwadnianiu |
Konie pracowały pod ziemią przez wiele lat, często nie wychodząc na powierzchnię. Rekonstrukcja kieratu na trasie zwiedzania pozwala uczniom zrozumieć, jak działał ten prosty, ale bardzo skuteczny mechanizm, i porównać go z dzisiejszymi windami.
Mapy, które ratowały życie
W tak rozległym labiryncie dokładna mapa była warunkiem bezpieczeństwa. Jedną z najstarszych znanych map kopalni sporządził w 1638 roku Marcin German, a kolejne pokolenia mierniczych górniczych uzupełniały ją o nowe poziomy i komory. Dzięki planom wiedziano, gdzie można bezpiecznie drążyć, a gdzie grozi naruszenie stropu lub zbliżenie się do wody.
Dla uczniów to ciekawy przykład zastosowania matematyki i geometrii w praktyce. Pomiary prowadzone przy świetle łuczywa i za pomocą prostych przyrządów pozwalały tworzyć plany, które w zaskakującym stopniu zgadzają się z dzisiejszymi pomiarami.
Sól jako tworzywo artystyczne
Najbardziej znane dzieła w kopalni wykonali sami górnicy, a nie zawodowi artyści. Prace przy kaplicy świętej Kingi zapoczątkowali bracia Józef i Tomasz Markowski, a kontynuowali je kolejni rzeźbiarze-górnicy przez kilkadziesiąt lat. W kaplicy można zobaczyć między innymi płaskorzeźbę przedstawiającą Ostatnią Wieczerzę, inspirowaną dziełem Leonarda da Vinci, oraz solną figurę Jana Pawła II. Rzeźbienie w soli wymaga znajomości jej struktury, bo materiał jest kruchy, a każda pomyłka oznacza konieczność rozpoczęcia pracy od nowa.
Przy planowaniu wizyty warto sprawdzić, które komory obejmuje wybrana trasa i ile czasu przewidziano na zwiedzanie. Przykładowy program wyjazdu z opisem przebiegu dnia można znaleźć na stronie wyjazdyszkolne.pl, co ułatwia ustalenie, czy w planie zostanie czas na rozmowę o technice górniczej.
Zadania dla uczniów przed wyjazdem i po nim
Techniczna strona kopalni świetnie nadaje się do pracy projektowej, szczególnie w starszych klasach szkoły podstawowej. Nauczyciele mogą wykorzystać kilka prostych pomysłów:
- Zbudowanie modelu kieratu z prostych materiałów na zajęciach techniki.
- Doświadczenie z rozpuszczaniem soli w wodzie i rozmowa o tym, dlaczego woda zagraża kopalni.
- Porównanie dawnej mapy kopalni ze współczesnym planem trasy turystycznej.
- Obliczenie objętości wybranej komory na podstawie podanych przez przewodnika wymiarów.
- Przygotowanie krótkiej prezentacji o jednym z urządzeń górniczych zobaczonych na trasie.
Kopalnia leży kilkanaście kilometrów od Krakowa, więc wycieczka z Krakowa do Wieliczki zajmuje niewiele czasu i łatwo włączyć ją do dłuższego programu. Jeśli planujesz wycieczkę do Kopalni Soli „Wieliczka”, zaproponuj uczniom przed wyjazdem jedno pytanie badawcze, na przykład o to, jak górnicy radzili sobie z wodą. Na trasie zaczną wtedy szukać odpowiedzi samodzielnie, a podziemne komory staną się dla nich lekcją techniki, a nie tylko piękną scenografią.
