Uczniowie stojący przed bramą z napisem „Arbeit macht frei” zwykle znają ten widok z podręczników, filmów i internetu, ale niewielu z nich potrafi powiedzieć, kiedy powstał obóz i kto trafił do niego jako pierwszy. Bez tej wiedzy wizyta łatwo zamienia się w ciąg mocnych obrazów, które trudno połączyć w spójną opowieść o tym, co wydarzyło się w Oświęcimiu w latach 1940-1945. Wycieczka szkolna do Auschwitz przynosi znacznie więcej, gdy młodzież przyjeżdża z podstawową znajomością historii tego miejsca, jego etapów i ludzi, których losy się tu splotły. W artykule przybliżamy najważniejsze fakty z dziejów obozu, sylwetki osób, o których warto opowiedzieć klasie, oraz sposoby wykorzystania tej wiedzy na lekcjach przed wyjazdem.
Jak powstał obóz w Oświęcimiu?
Niemcy założyli obóz w 1940 roku na terenie przedwojennych polskich koszar w dzielnicy Zasole. Początkowo miał on służyć przede wszystkim do więzienia Polaków, których okupant uważał za zagrożenie, czyli działaczy konspiracji, inteligencji i osób zatrzymanych w łapankach. Pierwszy masowy transport więźniów politycznych przybył 14 czerwca 1940 roku z więzienia w Tarnowie, a dzień ten obchodzi się dziś w Polsce jako Narodowy Dzień Pamięci Ofiar Niemieckich Nazistowskich Obozów Koncentracyjnych i Obozów Zagłady.
W kolejnych miesiącach obóz szybko się rozrastał. Trafiali do niego więźniowie z całej okupowanej Polski, a później także z innych krajów Europy. Warunki życia, głód, katorżnicza praca i przemoc ze strony załogi SS sprawiały, że śmiertelność była bardzo wysoka.
Birkenau i zagłada europejskich Żydów
W 1941 roku w pobliskiej wsi Brzezinka rozpoczęto budowę drugiej, znacznie większej części kompleksu, znanej jako Auschwitz II-Birkenau. Mniej więcej w tym samym czasie w podziemiach bloku 11 w obozie macierzystym przeprowadzono pierwsze próby zabijania ludzi przy użyciu cyklonu B, a ich ofiarami byli radzieccy jeńcy wojenni i chorzy więźniowie.
Od 1942 roku Auschwitz stał się miejscem masowej zagłady Żydów deportowanych z niemal całej Europy. Większość z nich zaraz po przyjeździe przechodziła selekcję, po której osoby uznane za niezdolne do pracy, w tym dzieci, osoby starsze i większość kobiet z małymi dziećmi, kierowano bezpośrednio do komór gazowych. Ogromna część ofiar Auschwitz nigdy nie została zarejestrowana w obozowej ewidencji, bo zginęła w ciągu kilku godzin od przybycia transportu. Ta informacja często zmienia sposób, w jaki uczniowie patrzą na liczby i archiwalne dokumenty.
Szczególnie tragiczny był rok 1944, gdy do Birkenau trafiły masowe transporty Żydów z Węgier. W tym okresie doprowadzono bocznicę kolejową do wnętrza obozu, a rampa, którą uczniowie oglądają dziś w Birkenau, pochodzi właśnie z tamtego czasu.
Kim byli więźniowie i ofiary?
Historycy szacują, że do Auschwitz deportowano co najmniej 1,3 miliona osób, z których około 1,1 miliona zginęło. Te liczby są wynikiem wieloletnich badań, a ich przybliżony charakter wynika z faktu, że wielu ofiar nie rejestrowano. Zestawienie poniżej pokazuje szacunkową liczbę ofiar w największych grupach:
| Grupa ofiar | Szacunkowa liczba zamordowanych |
|---|---|
| Żydzi | około 1 miliona |
| Polacy | około 70-75 tysięcy |
| Romowie i Sinti | około 21 tysięcy |
| jeńcy radzieccy | około 14-15 tysięcy |
| więźniowie innych narodowości | około 10-15 tysięcy |
Omówienie tej tabeli przed wyjazdem pomaga uczniom zrozumieć, dlaczego Auschwitz jest dziś symbolem Holokaustu, a jednocześnie miejscem pamięci dla wielu narodów. Jeśli szkoła dopiero planuje wyjazd, przykładowy przebieg dnia z dojazdem i zwiedzaniem obu części Miejsca Pamięci można sprawdzić tutaj, co ułatwia zaplanowanie czasu na rozmowę z uczniami po zwiedzaniu.
Ludzie, których historie warto przybliżyć
Pojedyncze biografie pozwalają młodzieży zobaczyć za liczbami konkretnych ludzi, ich wybory i odwagę. W polskich szkołach szczególnie często omawia się kilka postaci i wydarzeń:
- rotmistrz Witold Pilecki, który w 1940 roku celowo dał się aresztować, organizował w obozie konspirację i w 1943 roku zdołał uciec;
- ojciec Maksymilian Kolbe, który w 1941 roku zgłosił się na śmierć głodową w zamian za współwięźnia, ojca rodziny;
- Mala Zimetbaum i Edward Galiński, para więźniów, której w 1944 roku udało się uciec, choć po kilkunastu dniach zostali schwytani;
- bunt więźniów z Sonderkommando w październiku 1944 roku, podczas którego zniszczono jedno z krematoriów;
- likwidacja obozu cygańskiego w Birkenau w nocy z 2 na 3 sierpnia 1944 roku, upamiętniana dziś jako Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti.
Każda z tych historii może stać się tematem krótkiej prezentacji przygotowanej przez ucznia lub grupę. Na miejscu uczniowie łatwiej rozpoznają wtedy blok 11 czy teren dawnego obozu cygańskiego, bo wiedzą, co się tam wydarzyło.
Wyzwolenie i pamięć po wojnie
W styczniu 1945 roku, w obliczu zbliżającej się Armii Czerwonej, Niemcy ewakuowali większość więźniów w tak zwanych marszach śmierci, a część obozowych budynków i dokumentów zniszczyli. Żołnierze radzieccy weszli do obozu 27 stycznia 1945 roku i zastali w nim około siedmiu tysięcy wycieńczonych więźniów. Ta data jest obchodzona na całym świecie jako Międzynarodowy Dzień Pamięci o Ofiarach Holokaustu.
Już w 1947 roku na terenie obozu utworzono muzeum, a w 1979 roku Auschwitz-Birkenau wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Dla uczniów warto podkreślić, że teren byłego obozu jest dziś przede wszystkim największym cmentarzem w historii ludzkości, a dopiero w drugiej kolejności muzeum.
Jak wykorzystać tę wiedzę przed wyjazdem?
Historia obozu jest obszerna, dlatego dobrze rozłożyć ją na kilka krótszych zajęć, zamiast przekazywać wszystko na jednej lekcji. Nauczyciele często sięgają po kilka sprawdzonych form pracy:
- Przygotowanie przez klasę osi czasu od pierwszego transportu w 1940 roku do wyzwolenia w 1945 roku.
- Opracowanie biogramów wybranych więźniów i ofiar przez uczniów pracujących w parach.
- Zaznaczenie na mapie Europy krajów, z których deportowano ludzi do Auschwitz.
- Porównanie planów Auschwitz I i Birkenau oraz omówienie różnic w ich funkcji.
- Rozmowa o tym, jakie pytania uczniowie chcieliby zadać przewodnikowi na miejscu.
Uczniowie, którzy przed wyjazdem sami przygotowali fragment wiedzy o obozie, słuchają przewodnika uważniej i częściej zadają pytania, bo rozpoznają miejsca związane z poznanymi historiami.
Jeśli w Twojej szkole planowana jest wycieczka szkolna do Auschwitz-Birkenau, zacznij od jednej lekcji poświęconej osi czasu i wyborowi biografii, którymi zajmą się uczniowie. Ta niewielka praca sprawi, że wizyta stanie się dla klasy zrozumiałą opowieścią o ludziach i wydarzeniach, a nie tylko zbiorem trudnych obrazów zapamiętanych na jeden dzień.
